Televizyon dizilerine kumanda edin İzleyicileri 'hayal dünyasında' yaşatan dizi furyası, toplumun her kesimini olumsuz etkilemeye devam ediyor. İnsanî değerler reytinge feda ediliyor.

Akşam yemeğini alelacele yiyen dört kişilik çekirdek aile, soluğu televizyon başında alıyor. Herkes, adeta dünyadan kendini soyutlayarak kendi seyrettiği dizinin derdine düşmüş. Aile reisi kendince akıllı; evde 'kanal tartışması' yaşanmasın, 'huzursuzluk' çıkmasın diye üç ayrı televizyon almış. Genç kız, odasına çekilir çekilmez 'top model' olmak için evden kaçan Jale'nin maceralarını (!) izliyor merakla. Yeni dönemde birçok kanalda yayınlanan büyü dizilerinin esiri olan evin minik oğlu ise ablasına 'zaplaması' için yalvarıp duruyor. Evin beyi de salonda "yeni sezonun çok ses getirecek mafya dizisini" bekliyor, soluğunu tutarak. Oturma odasında dizi keyfine demli çayıyla eşlik eden evin hanımı da "kocasının arkasından şeytanca dolaplar çeviren Jülide'nin sergüzeştini" zevkle izliyor; "Yok, yok kesin boşanırlar" diyerek bir sonraki bölümün tahminlerini yapmadan edemiyor.

Televizyon kanallarında yeni sezonun başlamasıyla beraber birçok evde bu tür manzaralar daha sık yaşanır oldu. Hangi kanalı açsa dizi bombardımanına tutulan seyirci, kontrolünü kaybedip ekrandan sunulan hayal dünyasının peşine düşüyor. Her akşam evlere misafir edilebilen bu dizilerin çoğu gerçek hayatı ve Türkiye'yi yansıtmaktan uzak olduğu gibi toplum yapısını da içten içe bozmaya devam ediyor.

YAPIMCININ TEK DERDİ, REYTİNG

Yerleşik sosyal normlar ve ahlakî anlayışın dışına çıkan yaşam kesitleri sunuluyor bu dizilerde. Kocasını aldatan kadın karakterinden evlilik dışı çocuğunu terk eden anneye, erkek arkadaşıyla beraber yaşayan 'modern' genç kıza veya eşinin yanında başkasıyla flört eden kocaya rastlayabiliyor seyirci. Burada sayılamayacak kadar çok sıra dışı ilişkiler ve entrikalarla dolu bir 'hayal kutusu' takdim ediliyor. 'Çarpıcı' karakterler, seyircinin dikkatini çekebilme adına en uç noktalarda yaşayabiliyorlar hayatı. Kadın-erkek ilişkilerindeki rahatlık, aldatmalarla sürüp giden bölümler, sevdiği erkekten hamile kalan genç kızlar ve gayrimeşru çocuklar…

Dizilerin ilk önemli aşaması olan senaryolara bakıldığında, toplumsal mesaj vermekten ziyade "Seyirciyi diziye nasıl daha iyi bağlayabilirim?" kaygısının hâkim olduğu gözleniyor. Senaryonun yazımında denetleyici bir merci olup olmadığı konusunda Senarist Nuran Devres, yapımcı ve yönetmenle fikir alışverişinde bulunduklarını belirtiyor, "Ama yönetmen, denetleme mekanizması değildir." diye ekliyor. "Yapımcıların tek bekledikleri şey reytingdir. Başka hiçbir talepleri yoktur. Parayı reyting sayesinde kazanırlar." sözleriyle senaryonun şekillenmesindeki asıl faktöre işaret ediyor.

Senaryo yazarken önceleri toplumsal konularda seyirciyi bilgilendirmek, bilinçlendirmek kaygısının olmadığını belirten Nuran Devres, artık dizilerde hafif dozda bunun yapılması gerektiğini belirtiyor. Ancak dizileri her daim dinamik kılabilmek için sıra dışı olayların gerekli olduğunu iddia ederek, örneğin hamile kalan genç kız karakterinin hemen her dizide kullanıldığına dikkat çekiyor: "Dizilerde hikâyeyi bölümler boyunca nasıl götüreceksiniz ki? Seyircinin dikkatini çekebilmek için senarist böyle olaylar bulmak zorunda."

Televizyonun en olumsuz etkilediği izleyici grubunun başında çocuklar geliyor. İlköğretim çağındaki çocukların televizyon seyretme eğilimleriyle ilgili olarak Radyo ve Televizyon Üst Kurulu tarafından gerçekleştirilen ve geçtiğimiz günlerde kamuoyuna açıklanan bir araştırmada çocuklar, hafta içinde günlük ortalama üç saat televizyon izliyor. Ailede alınan eğitim hâlâ önemini koruyor olsa da, eskiden büyük ölçüde ailenin şekillendirdiği çocuğu günümüzde etkileyen birçok 'dış faktör' var. Doğduğu andan itibaren çoğu zaman 'taklit ederek' öğrenen ve buna göre davranan çocuk için görselliğin gücü ortada. Benzer durum ergenlik çağındaki gençler için de söz konusu. Kişiliklerini geliştirme ve kimlik oluşturmada şahısları model alan gençler, dizideki karakterlerle kendini aşırı derecede özdeşleştirebiliyor.

Klinik Psikolog Neşe Özkarslı, özellikle kimliğini bulmamış, 'bağımlı' yaşayan seyircilerin bir müddet sonra dizilerdeki bu tarz 'terslikleri' benimsediğini ifade ediyor. "Ve hatta bireyler davranışlarını, tutumlarını aile görüntüsünü bozacak şekilde değiştirebiliyorlar." diyor. Sosyolog Nilüfer Narlı ise dizilerin muhakkak ki etkileyici bir rolü olduğu görüşünde. Televizyon programlarının etkileme gücünü ise şu şekilde açıklıyor. "Eğer aynı mesaj çok yaygınsa, yani ailedeki sosyalleşmede aldığı mesajla, okulda, arkadaş çevresinde aldığı mesajlarla televizyondaki mesajlar hepsi birbirini destekliyorsa, medyadaki o mesajın etkisi daha güçlü olur." Narlı, aksi takdirde televizyonun sanıldığı kadar güçlü olamayacağı kanaatinde. Yapılan çalışmalar, medyadaki mesajları insanların seçerek aldığını ve seçerek alma sürecinde etken unsurların kişinin aileden aldığı terbiye, yetişme tarzı, akraba çevresi, arkadaş çevresi, aldığı kültür ve kişisel yapısı olduğu ortaya çıkıyor.

'SİSTEMATİK DUYARSIZLAŞMA' VAR

Ailede alınan ilk eğitim ve yetiştirme tarzı, çocuğun kişilik gelişiminin temelini oluşturuyor. Bu durum, aile eğitiminin 'bilinçli seyirci' oluşumundaki önemini gösteriyor. RTÜK'ün akıllı işaretler uygulaması, bilinçli ebeveynlerin kontrolünde televizyon seyretme alışkanlığı olan çocuklar için etkili oluyor. Diğer yandan bilinçsiz ailelerde yetişen bireyleri büyük tehlikeler bekliyor. RTÜK'ün talebi üzerine üniversiteler ile Sağlık Bakanlığı bünyesindeki psikolog ve psikiyatristlerden oluşan bir çalışma grubunun hazırladığı raporda şu ilginç ifadeler yer alıyor: "Son yıllarda, televizyon programlarında çıplaklık, evlilik dışı kadın-erkek ilişkileri ve cinselliği ön plana çıkaran tavırlar, tutumlar ve kıyafetler karşısında, genel olarak toplumumuzun sistematik olarak duyarsızlaştığı görülmektedir." Bu noktada, sanal-gerçek ayırımı yapamayan ve seçici olmayan seyirci kitlesi için yapımcıların hassas hareket etmesinin önemi artıyor.

RTÜK, kanun çerçevesinde televizyonları denetim işlevini yerine getirirken, pek çok düzenleyici faaliyet de yürütüyor. Bunlar arasında çocukların televizyon yayınlarının olumsuz etkilerinden korunmasına yönelik olanları önemli yer tutuyor. Akıllı İşaretler Görsel İşitsel Uyarı Sistemi ve Medya Okuryazarlığı Projesi, bu çerçevede akla ilk gelenler. Diğer taraftan, Radyo Televizyon Üst Kurulunun radyo ve televizyon programlarını yayınlanmadan önce denetleme yetkisi bulunmuyor. Bütün programlar yayınlandıktan sonra denetleniyor ve 3984 sayılı Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayınları Hakkında Kanun hükümleri çerçevesinde izleniyor. Yasada belirlenmiş yayın ilkelerine aykırı bulunan yayınlara müeyyide uygulanıyor. Doğal olarak, senaryoların oluşturulmasında da bir denetimden söz edilemiyor. RTÜK'ten önce televizyon kanallarında kendi yayınlarını denetleyen bir mekanizmanın da olmaması, ailelere ve otokontrol mekanizmasına büyük görev düştüğünü gösteriyor. Televizyonun yıkıcı etkisinden kurtulup 'kendi dünyanızı' kurmak için en büyük silahın 'kendi içinizde' olduğunu unutmayın. Hem televizyonun hem de kendinizin kumandası sizin elinizde!..